آیا تحریم‌های جدید کنگره در صورت تصویب نهایی و امضای ترامپ، با تعهدات آمریکا وفق برجام مغایر است؟

....

برای پاسخ به این سوال می توان هم به متن برجام رجوع کرد و هم با توجه به اصول تفسیری همچون اصول حسن نیت، معانی متداول کلمات و اصطلاحات (با توجه به زمان کاربرد آن ها) و همین طور سیاق کلمات که با توجه به متن معاهده (اعم از مقدمه، مفاد و ضمائم آن) و نیز توافقات صورت گرفته پس از آن و همچنین رویه عملی دولت ها در جهت اجرای آن معاهده (توافق یا هر نام دیگری) به تفسیر مفاد آن معاهده اقدام نمود. با این همه می بایست توجه داشت که در هر شرایطی، متن معاهده اساس کار بوده و در بررسی متن معاهده نه معنای لفظی کلمات بلکه روش عملی آن مدنظر قرار می گیرد.

در رابطه با نقض برجام توسط این تحریمها، گاه از برخی افراد شنیده می شود که مدعی آنند که این تحریم‌ها با روح برجام در تضاد است، اصطلاح مخالفت با روح برجام شاید این شائبه را ایجاد کند که لزوم وفاداری به تعهدات توافق شده در یک معاهده، تنها تعهدی اخلاقی بوده و التزام به اصل حسن نیت، جایگاهی حقوقی نداشته، حال آنکه اصل حسن نیت بر تمامی روابط بین الملل سیطره داشته و مجمع عمومی سازمان ملل متحد نیز در اعلامیه اصول حقوق بین الملل درباره روابط دوستانه و همکاری میان دولت ها بر اساس منشور ملل متحد، اصل حسن نیت را از جمله اصول حقوق بین الملل قرار داده است (می توانید به بند 2 از ماده 2 منشور ملل متحد نیز مراجعه فرمایید.) هر اجرای معاهده ای در عمل، مستلزم تفسیر آن است و همان طور که برای اجرای معاهدات پایبند به اصل وفای به عهد هستیم، برای تفسیر آن نیز ملزم به رعایت اصل حسن نیت می باشیم که در معنای سلبی خود، دربرگیرنده پیشگیری از خدعه، فریب، سوء استفاده و پنهان کاری در روابط بین الملل خواهد بود.

در همین راستا برای تفسیر برجام و به طور کل معاهدات بین المللی، ملزم به رعایت اصلی به نام اثر مفید هستیم که پیرو این اصل، تفسیر یک معاهده نمی بایست در جهت خلاف و در تعارض با منطوق، موضوع، روح و هدف معاهده قرار گیرد.

در تفسیر معاهدات می توان به مذاکرات و اوضاع و احوالی که منجر به این مذاکرات برای نیل به توافق شده هم توجه داشت و با توجه به آنکه هدف اصلی جمهوری اسلامی ایران که همواره از سوی مقامات عالی رتبه آن تکرار شده، لغو و عدم برقراری مجدد تحریم ها به هر بهانه ای (هسته ای و یا غیر هسته ای) بوده، نیک پیداست که برجام جز در سایه اثرگذاری این خواسته به حق جمهوری اسلامی ایران که هم در برجام و هم در قطعنامه و بیانیه جمهوری اسلامی ایران به روشنی آمده است، میسر نمی شد.

وفق متن و منطوق برجام (با هر تفسیری که داشته باشیم)، تمامی تحریم های ثانویه آمریکا در ارتباط با موضوع هسته ای لغو می شود. در برجام تمامی تحریم های ثانویه هسته ای و بخشی از تحریم‌ ای اولیه برداشته شده است (از جمله خرید هواپیما، قطعات و لوازم یدکی هواپیما، کلیه خدمات مربوط به تعمیر و نگهداری هواپیما و نیز صادرات فرش، و مواد غذایی چون خاویار و پسته) افزون بر این تمامی شرکت های تابعه شرکت های آمریکایی که در خارج از ایالات متحده آمریکا به ثبت رسیده اند، می‌توانند معاملات مالی، بانکی، تجاری، خدماتی و سایر معاملات اقتصادی با ایران را از سر بگیرند.

بنابراین بر طبق منطوق، موضوع و هدف برجام وضع هرگونه تحریم جدید ثانویه از سوی ایالات متحده آمریکا به بهانه هسته ای، ممنوع بوده و جمهوری اسلامی ایران می تواند به طور موازی هم از طریق کمیسیون مشترک و سازوکار تبیین شده در برجام به این قضیه رسیدگی کند و هم اینکه دست به اقدام متقابلی زده که بر طبق حقوق بین الملل با رعایت پیش شرط هایی همچون رعایت اصل ضرورت و تناسب و اینکه هدف و موضوع آن معاهده (در اینجا برجام) را به طور اساسی صدمه نزند، مجاز و قانونی است. (بررسی اقدامات متقابل ایران را در فرصتی دیگر خواهیم گفت)

در همین باره و به جهت روشن شدن موضع جمهوری اسلامی ایران می توان به بندهای 9 و 14 از بیانیه جمهوری اسلامی ایران پس از تصویب قطعنامه 2231 شورای امنیت سازمان ملل متحد اشاره داشت که آمده:

«اقدامات متقابل پیش بینی شده در سازوکار حل و فصل اختلافات در برجام در واکنش به عدم پایبندی اساسی، به عنوان آخرین حربه در نظر گرفته شده اند و در صورتی به کار گرفته خواهند شد که عدم پایبندی اساسی تداوم یابد و طی ترتیبات در نظر گرفته شده در برجام جبران نشده باشند. جمهوری اسلامی ایران چنین اقداماتی را بسیار غیرمحتمل قلمداد می کند چرا که هدف، تضمین پایبندی است نه فراهم ساختن بهانه ای برای برگشت پذیری خودسرانه یا ابزاری برای فشار یا اعمال نفوذ. ایران متعهد است تعهدات داوطلبانه خود را به طور کامل و با حسن نیت اجرا کند. به منظور حصول اطمینان از پایبندی مستمر همه اعضای برجام، جمهوری اسلامی ایران تأکید می کند در صورتی که سازوکار مذکور علیه ایران یا اشخاص ایرانی اعمال شوند و تحریم ها به ویژه تدابیر شورای امنیت اعاده گردند، جمهوری اسلامی ایران این کار را به منزله مبنایی برای توقف اجرای تعهدات خود وفق برجام و تجدید نظر در همکاری اش با آژانس بین المللی انرژی اتمی تلقی خواهد نمود.»

«جمهوری اسلامی ایران اطمینان دارد که اجرای با حسن نیت برجام توسط همه اعضای برجام به اعاده ی اعتماد ملت ایران که به نحوی ناعادلانه متحمل فشارها و زورگویی های غیرقانونی به بهانه ی این بحران ساختگی بوده اند، کمک خواهد کرد و فرصت های جدیدی برای همکاری در جهت پرداختن به چالش ها واقعی جهانی و تهدیدات واقعی علیه صلح منطقه ای خواهد گشود. دیر زمانی است که منطقه ما دچار تنش های ناروا شده است، در حالی که افراط گرایان و تروریست ها مشغول تثبیت خود و پیشروی هستند. زمان آن فرا رسیده است که توجه و تمرکز بر این تهدیدات قریب الوقوع معطوف گردد و روش های موثر برای شکست دادن این تهدید مشترک دنبال و پیگیری شود.»